Gorączka reumatyczna

Gorączka reumatyczna

Poniżej przedstawione informacje nie mogą zastąpić porady lekarza i mają charakter wyłącznie informacyjny, oparty na powszechnie dostępnych źródłach. Należy także pamiętać, że u różnych osób choroba może przebiegać w zupełnie odmienny sposób, zalecenia lekarza mogą być w związku z tym bardziej zindywidualizowane i nie pokrywać się z informacjami przedstawionymi w dalszej części artykułu. Nie należy samodzielnie przerywać kuracji ani podejmować leczenia na własną rękę, ponieważ może to mieć negatywne skutki dla zdrowia.

Charakterystyka choroby i profilaktyka

Wprawdzie w krajach rozwiniętych problem gorączki reumatycznej został w dużym stopniu opanowany, ciągle jednak nie udało się tego ryzyka wyeliminować całkowicie. Przyczyną choroby jest najczęściej tzw. angina paciorkowcowa, czyli zapalenie gardła, migdałków lub ewentualnie zapalenia ucha środkowego wywołane przez paciorkowce beta-hemolizujące grupy A (zakażenia paciorkowcowe zlokalizowane w innych miejscach nie dają takich powikłań). Jeśli przy tej infekcji nie zostanie zastosowany właściwy antybiotyk, może dojść do rozwoju GR. Dzieje się tak dlatego, że budowa komórek paciorkowca jest zbliżona do niektórych białek ludzkich, stwarza to ryzyko reakcji autoagresywnej organizmu (układ immunologiczny ciała człowieka atakuje swój własny organizm). Atak autoimmunologiczny dotyczy najczęściej stawów lub serca (stan zapalny, uszkodzenie tkanek), ale w wyniku choroby może także rozwinąć się pląsawica (czyli choroba układu nerwowego, która w tym przypadku jest jednak całkowicie uleczalna, mimo iż mogą pojawić się jej nawroty), a także powiązane z zapaleniem mięśnia sercowego objawy takie jak rumień brzeżny i guzki podskórne.

Aby doszło do tego rodzaju nieprawidłowej reakcji organizmu, muszą zajść pewne dodatkowe czynniki, a mianowicie muszą ujawnić się pewne predyspozycje genetyczne. Najprawdopodobniej jest to związane z obecnością u chorych antygenów HLA (przypomnijmy, że przykładowo u pacjentów z łuszczycą stawową stwierdza się między innymi obecność antygenów HLA-B27 czy HLA-A26), jednak nie ustalono jeszcze dokładnie tej korelacji. Mniej więcej 3% pacjentów, którzy nie zostali poddani odpowiedniej terapii antybiotykowej w trakcie epidemicznie występującej anginy paciorkowcowej zapada w konsekwencji na gorączkę reumatyczną. Kiedy przypadki anginy tego typu występują w danej populacji sporadycznie, odsetek zachorowań jest też znacznie niższy.

Płeć i wiek chorych

Z racji tego, że na infekcje gardła wywołane przez paciorkowce narażone są głównie dzieci, właśnie w tej grupie najczęściej spotyka się gorączkę reumatyczną. Choroba może wystąpić pomiędzy 5 a 15 rokiem życia, przy czym szczyt zachorowań przypada na wiek od 8 do 12 lat, natomiast płeć w przypadku tej choroby reumatycznej nie ma absolutnie żadnego znaczenia. Bywa jednak, że gorączka reumatyczna dotyka także młodsze dzieci lub dorosłych. W Polsce jej przypadki należą do rzadkości, co nie znaczy, że infekcje gardła należy bagatelizować.

Objawy

Wbrew pozorom przyczyniająca się do GR angina paciorkowcowa nie musi wcale dawać od razu wyraźnych objawów, czasami też dopiero kolejne zakażenie tego typu przyczynia się do ujawnienia u chorego nowej jednostki chorobowej. Sytuacja ta może prowadzić do tego, że pierwszym wyraźnym sygnałem gorączki reumatycznej w organizmie jest stan zapalny stawów (znacznie łatwiejszy do zdiagnozowania) albo mięśnia sercowego (stan o wiele bardziej niebezpieczny, gdyż przebieg bywa utajniony). Inna możliwość to wystąpienie pląsawicy lub odczynów skórnych, pojawiających się po mniej więcej trzech tygodniach od zakażenia gardła. W diagnostyce stosuje się tzw. kryteria Jonesa (wymienione wyżej objawy większe a także mniejsze, mniej swoiste takie jak podwyższona temperatura, większe OB, bóle stawów etc.), które ułatwiają rozpoznanie schorzenia, przy diagnozie pomaga również badanie krwi, w której stwierdza się występowanie antygenów paciorkowcowych, a także antygenów skierowanych przeciwko komórkom ciała człowieka, ale jak dotąd nie udało się opracować jednoznacznego testu, który mógłby jasno odpowiedzieć na pytanie, czy mam u danego pacjenta do czynienia z gorączką reumatyczną. Jeśli chodzi o objawy ze strony stawów (ma je 75% chorych na GR powyżej 6 roku życia - generalnie im starsze dziecko, tym tego rodzaju dolegliwości występują częściej) to charakterystyczne jest tzw. „wędrujące zapalenie stawów” (stan zapalny ma charakter przelotny i ustępując z jednego miejsca pojawia się w drugim). Zajętych z reguły jest wiele stawów naraz (nawet więcej niż pięć), obserwuje się także dość wysoką gorączkę oraz obrzęk i silne odczucia bólowe zajętych miejsc. Stan zapalny stawów nie wywołuje trwałych zmian w układzie kostnoszkieletowym i ustępuje stosunkowo szybko (po około 3 tygodniach). U mniej więcej połowy dzieci, chorujących pierwszy raz na GR można stwierdzić zapalenie serca. Jednakże w przeciwieństwie do zapalenia stawów, w przypadku mięśnia sercowego stan zapalny wywołany przez gorączkę reumatyczną niesie ze sobą ryzyko jego uszkodzenia (nabyte wady serca - najczęściej szmery w sercu, jego powiększenie, niewydolność krążenia oraz zapalenie osierdzia). Choroba ma wtedy zwykle ciężki przebieg, dlatego tak ważne jest zastosowanie odpowiedniego leczenia (w późniejszym czasie nawet kardiochirurgicznego). Inne objawy GR to pląsawica mniejsza, charakteryzująca się zaburzeniami koordynacji, osłabieniem siły i napięcia mięśni oraz mimowolnymi ruchami ciała, a także zmiany skórne takie jak rumień brzeżny (różowe, plamkowate wykwity na tułowiu i kończynach, nie dające żadnych dolegliwości) oraz występowanie guzków podskórnych w okolicach dużych stawów i wyrostków ościstych kręgosłupa, a także na głowie (potylica i skronie), które także nie stwarzają dla chorego dyskomfortu. Na koniec warto wspomnieć, że choroba w fazie ostrej trwa na ogół do trzech miesięcy, natomiast raz przebyta gorączka reumatyczna ma tendencję do nawrotów.

Leczenie

Przy GR przede wszystkim należy zwalczyć w organizmie pacjenta paciorkowce, a zatem stosuje się antybiotykoterapię (najczęściej penicylina). Ponadto stosuje się leczenie objawowe (np. leki przeciwzapalne – salicylany, a w przypadku zapalenia mięśnia sercowego glikokortykosterydy, a także środki farmakologiczne zwalczające objawy pląsawicy). Przy cięższym przebiegu choroby może być konieczne leczenie szpitalne. Generalnie w przypadku gorączki reumatycznej konieczne jest przebycie leczenia pod kontrolą specjalistów oraz pozostawanie przez pewien czas (minimum 5 lat a w niektórych przypadkach nawet przez całe życie) pod opieką lekarzy o odpowiedniej specjalizacji (kardiolog, kardiochirurg) ze względu na to, że w ramach profilaktyki z reguły stosuje się długotrwałe leczenie przeciwbakteryjne, mające na celu zapobiegać nawrotom choroby. Stan chorego zależy generalnie od tego, czy zaatakowane zostało serce oraz jak często choroba nawraca. Rokowania są lepsze dla starszych dzieci, ale podobnie jak wiele innych schorzeń GR u różnych pacjentów, przebiega odmiennie i czasami wymyka się jednoznacznym statystykom.