Choroba zwyrodnieniowa stawów

Choroba zwyrodnieniowa stawów (łac. arthrosis deformans, osteoarthrosis)

Poniżej przedstawione informacje nie mogą zastąpić porady lekarza i mają charakter wyłącznie informacyjny, oparty na powszechnie dostępnych źródłach. Należy także pamiętać, że u różnych osób choroba może przebiegać w zupełnie odmienny sposób, zalecenia lekarza mogą być w związku z tym bardziej zindywidualizowane i nie pokrywać się z informacjami przedstawionymi w dalszej części artykułu. Nie należy samodzielnie przerywać kuracji ani podejmować leczenia na własną rękę, ponieważ może to mieć negatywne skutki dla zdrowia.

Charakterystyka choroby, profilaktyka i rokowania

Jednostka chorobowa o nazwie choroba zwyrodnieniowa stawów, osteoartroza lub zniekształcające zapalenie stawów (ang. Osteoarthritis, OA) może mieć etiologię wtórną lub pierwotną. Wtórna postać zwyrodnieniowej choroby stawów pojawia się wraz ze starzeniem się organizmu i potęgującą się obniżoną sprawnością stawów i mięśni, co powoduje uszkodzenia mechaniczne w obrębie niektórych stawów, w tym szczególnie biodrowych. Sprzyja temu zwłaszcza nadmierna otyłość oraz bardzo wyczerpująca praca fizyczna lub wyczynowe uprawianie sportu, a także doznane urazy lub stany zapalne w obrębie stawów. Wymienić tu można też między innymi zaburzenia hormonalne, choroby metaboliczne, jak również nieprawidłowości w gospodarce wapniowo-fosforowej. Należy zatem starać się unikać przynajmniej tych czynników ryzyka, na które mamy mniej lub bardziej bezpośredni wpływ. Pomoże także utrzymywanie prawidłowej wagi ciała oraz aktywność fizyczna (oczywiście w rozsądnych granicach). Konieczne jest również właściwe i kompletne leczenie wszelkich urazów stawów i stosowanie się do zaleceń lekarza prowadzącego.

Natomiast pierwotne zniekształcające zapalenie stawów może być uwarunkowane czynnikami genetycznymi (np.: nieprawidłowości w syntezie kolagenu typu drugiego, które determinują rodzinnne występowanie osteoartrozy lub autosomalna dominująca powodująca postać choroby z deformacją stawów międzypaliczkowych dalszych palców rąk oraz tworzenie się guzków Heberdena), autoimmunizacją lub czynnikami biologicznymi. U jednej piątej pacjentów bezpośrednia przyczyna OA pozostaje nigdy nie odkryta. Niezależnie od swojej przyczyny osteoartroza prowadzi do przedwczesnego zużywania się stawów i zmian zwyrodnieniowych w obrębie tkanek, które tworzą dany staw, w tym w szczególności w chrząstce stawu. Ponadto zmiany obejmować mogą także tkanki miękkie znajdujące się wokół stawu. Obserwuje się także tworzenie nieprawidłowych wyrośli stawowych. Są to zmiany nieodwracalne, dlatego tak ważne jest szybkie podjęcie leczenia. Zaawansowane uszkodzenia stawów mogą wymagać leczenia operacyjnego.

Rokowania odnośnie stanu zdrowia chorego są różne i zależą od lokalizacji miejsc zaatakowanych przez chorobę, ich ilości oraz skuteczności leczenia, a także w dużej mierze postępowania samego chorego. Skuteczna walka ze zwyrodnieniem stawów wymaga żelaznej nierzadko konsekwencji (regularne przyjmowanie leków, systematyczne ćwiczenia, fizykoterapia). Poza tym leczenie farmakologiczne oparte o niesteroidowe leki przeciwzapalne, a czasem także glikokortykosteroidy, jest malo skuteczne, a może powodować sporo objawów niepożądanych i wpływać na jakość życia pacjenta. Ciężka postać osteoartrozy może prowadzić do inwalidztwa i powodować bardzo silne, przewlekłe dolegliwości bólowe w obrębie stawu lub okolicznych tkankach.

Płeć i wiek chorych

Choroba zwyrodnieniowa stawów to najczęściej występująca choroba stawów, która jest także częstą przyczyną częściowego lub znacznego inwalidztwa. Najczęściej daje o sobie znać po ukończeniu przez chorego 40 roku życia, natomiast później liczba pacjentów z tymi symptomami gwałtownie rośnie – u osób w wieku 60 lat odsetek chorych wynosi 60%. Z kolei u osób powyżej 75 r. ż. występuje ona w 85% przypadków. Na OA zapadają przede wszystkim kobiety, ale choroba nie omija także pacjentów płci męskiej i różnice w zapadalności pod względem płci nie są aż tak drastyczne. Na podstawie badań prowadzonych w USA szacuje się, że w populacji powyżej 55 lat na chorobę zwyrodnieniową stawów cierpi jedna trzecia wszystkich kobiet i jedna czwarta mężczyzn. Ponadto osteoartroza jest częściej spotykana u osób rasy białej i żółtej, chociaż przykładowo w Stanach Zjednoczonych schorzenie to częściej dotyka osoby rasy czarnej. Jeśli chodzi o Polskę, szacunki podają, że na chorobę zwyrodnieniową stawów cierpi 2 miliony osób, aczkolwiek inne badania wskazują, że może być to nawet 17% populacji.

Objawy i postacie choroby zwyrodnieniowej stawów

Osteoartroza może rozwinąć się w dowolnym stawie, ale bywają też miejsca szczególnie narażone na jej rozwój. Należą do nich stawy dłoni, stóp (popularne halluksy), kolan i bioder, a także stawy kręgosłupa. Podstawowe dolegliwości to nasilający się w ciągu dnia oraz dokuczający w nocy głęboki ból w obrębie zaatakowanego stawu, oraz jego sztywność rano (na ogół krótkotrwała, poniżej 30 minut) oraz ograniczonej ruchomości i sprawność. Jednak skóra wokół stawów raczej nie jest zaczerwieniona lub nadmiernie ciepła. Mogą za to wystąpić obrzęki, szczególnie charakterystyczne dla choroby zwyrodnieniowej stawów dłoni. Z kolei przy poruszaniu stawem mogą być słyszalne trzaski i odczuwalne tarcie oraz bolesność. Ból nasila się także przy zmianach pogody. Może prowadzić do tworzenia się bolesnych przykurczy, co dodatkowo utrudnia poruszanie zmienionym chorobowo stawem.

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych (gonartroza)

Zmiany zwyrodnieniowe stawu kolanowego powodują jego dysfunkcję i ból, i w 75% dotyczą kobiet. Potwierdza się je badaniem radiologicznym. Chrząstka stawowa kolana może zostać uszkodzona w części przyśrodkowej, co jest postacią najczęstszą, jak również w części rzepkowo-udowej i bocznej (najrzadszej przy pierwotnej postaci choroby). Oprócz trudności z poruszaniem zaatakowanym stawem charakterystycznym objawem są słyszalne trzaski. Może pojawić się także wysięk w stawie kolanowym. W postaci rzepkowo-udowej gonartrozy bardziej bolesne jest schodzenie po schodach, niż wchodzenie, na skutek dużego obciążenia stawu kolanowego.

Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (koksartroza)

Osteoartroza w obrębie biodra charakteryzuje się bólem tego stawu (w okolicach pachwiny i pośladka, który może promieniować także do kolana) nasilającym się przy chodzeniu, ale dokuczającym choremu także w innych pozycjach. Pacjent ma problemy ze wstawaniem i siadaniem, może być także konieczne poruszanie się o lasce. W bardzo poważnych przypadkach koksartrozy wymagana jest operacja, polegająca na wstawieniu endoprotezy stawu biodrowego. Wyróżniamy między innymi dysplazję biodra, kiedy panewka stawowa jest zbyt płytka oraz protruzja panewki stawowej w obrębie stawu biodrowego, kiedy jest ona zbyt głęboka.

         Choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa (spondyloartroza)

Powodowana jest przede wszystkim obniżeniem wysokości krążków międzykręgowych w obrębie poszczególnych odcinków kręgosłupa.Przestrzeń międzytrzonowa ulega zmniejszeniu gdy mamy przepuklinę jądra miażdżystego lub jego odwodnienie, co powoduje wzmożony nacisk na stawy międzywyrostkowe.

Dyskopatia zazwyczaj rozwija się w młodym wieku. Zmiany zwyrodnieniowe na krawędziach trzonów kręgowych tzw. dzioby kostne, są tylko mechanizmem ochronnym przed nadmierną ruchomością trzonów spowodowaną obniżeniem wysokości krążka międzykręgowego. Powstają na skutek pociągania kości przez przyczepy więzadeł. Po latach trwania tego procesu rozwijają się klamry kostne, które służą stabilizacji i ograniczaniu dolegliwości bólowych w tym odcinku.

Tak więc ból jest powodowany przez proces zwyrodnieniowy w stawach międzywyrostkowych lub ucisk na nerwy przez wypadniętą zawartość dysku międzykręgowego.

         Choroba zwyrodnieniowa stawów ręki

Zmiany zwyrodnieniowe w tej postaci osteoartrozy dotyczą przede wszystkim stawów międzypaliczkowych dalszych i bliższych i powodują deformacje oraz powstawanie charakterystycznych guzków na grzbiecie dłoni, tzw. guzki Heberdena lub guzki Boucharda. Również często jest zajęty staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka, w którym czesto dochodzi do bolesnych zmian zapalnych. Choroba zwyrodnieniowa stawów ręki w 95% przypadków dotyczy kobiet i tylko w 5% mężczyzn. Wyraźnie jest zaznaczona skłonność rodzinna do występowania tego schorzenia. W okresie wzrostu guzków są one bolesne ale często dolegliwości ustępują gdy dojdzie już do uszkodzenia i zniekształcenia stawów. Zmiany zwyrodnieniowe mogą powodować upośledzenie czynności ruchowej dłoni. Leczenie jest mało skuteczne. Czasem pomagają maści rozgrzewające i ciepłe okłady oraz ćwiczenia zajętych chorobą stawów. Również zabiegi fizykoterapeutyczne i niektore leki, jak Zeel 3x1 tabletka pod język, Glukozamina, preparaty wapna z witaminą D.

Leczenie

Dolegliwości bólowe i stany zapalne przy chorobach reumatycznych łagodzi się przede wszystkim przy zastosowaniu leków przeciwbólowych, jak paracetamol lub NLPZ jak ibuprofen lub naproksen. Aby przyspieszyć i skoncentrować działanie leków, stosuje się podawanie w zastrzyku Depo Medrolu (glikokortykosteroid) bezpośrednio do zaatakowanego przez OA stawu. Stosuje się także preparaty regenerujące chrząstkę stawów, jak zastrzyki z kwasu hialuronowego.

Oprócz leków może być także konieczne zastosowanie stabilizatora na zajęty staw. Gdy osteoartroza dotyka odpowiednio odcinka szyjnego kręgosłupa lub jego części lędźwiowej może być konieczne stosowanie kołnierza lub gorsetu ortopedycznego. Z kolei w przypadku problemów stawowych w obrębie kończyn dolnych wielu chorych musi używać laski, kul lub balkonika. Warto też pamiętać o tym, że wystawienie chorych stawów na działanie zimna powodować może nasilenie dolegliwości.

Bardzo istotnym elementem leczenia w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów jest leczenie operacyjne, prowadzone różnymi metodami w zależności od stanu i potrzeb pacjenta. Jednak aby te zabiegi przyniosły bardziej długotrwały efekt, równie ważną sprawą jest odpowiednio dobrana fizjoterapia, a także zabiegi krioterapii, leczenie z wykorzystaniem ultradźwięków lub energii elektrycznej czy balneoterapia oraz oczywiście leki.Tylko kompleksowe leczenie daje szansę na powstrzymanie postępów choroby i zachowanie na długo sprawności ruchowej. Naturalnie należy także zadbać o odpowiednią dietę, aby zmniejszyć ciężar ciała (osteoartroza wywołana przez otyłość) oraz aby pobudzić regenerację chrząstki przez ruch w stawach (zwłaszcza w odciążeniu) i odpowiednią suplementację składników odżywczych (polecane są przede wszystkim wyciągi z awokado, soi, ryby morskie). Należy też unikać obciążania chorych stawów i regularnie ćwiczyć (polecany jest szczególnie rower i basen). Pomóc mogą także odpowiednie wkładki do butów, gdyż część zmian zwyrodnieniowych kończyn dolnych można przypisać wadliwej postawie wywołanej na przykład przed płaskostopie.